Leopoldina Rosa, edo euskaldunak ginenean pateretan bidaiatzen genuenok.

Askotan tokatzen zait analfabeto funtzionalen bat entzutea beren jatorrizko herrialdeetako gosetik eta gatazketatik ihesi dabilen jendea izorratzen, ez hain aspaldi Europa osoa emigratzaileen lurraldea izan dela ahazturik.

Zeri egiten diote ihes XXI. mendean patera batean sartzen diren afrikarrek? Gerra eta gosez, batez ere. Zeri egiten genuen ihes XIX. mendeko euskaldunok? Gerra eta gosez, batez ere. 

Zehaztu dezagun. 1842. Ipar Euskal Herrian, gaur egun "Iparralde" edo "frantziar euskal-herria" deitzen diogun hortan "uztaileko monarkia" bete-betean dago. Frantziako iraultza atzean geratu da (oraingoz), baita harek ekarri zuen guztia, hainbat gerra barne, Napoleon Bonaparteren agintaldia... Erregea Luis Felipe Orleansekoa da, denborarekin Frantziako azken erregea izango zena (nahiz eta gero Napoleon III.a enperadore tituluarekin erregetu). Baina monarkien boatoaz eta izen handiez harago, nola bizi zen herria? Bada, xehetasun argigarri baten ikusiko dugu.1841ean lana debekatu zitzaien 8 urtetik beherakoei eta gaueko lana 13 urtetik beherakoei, baina lege hori ez zen aplikatu. 3 milioi frantziar inguru erregistratu ziren karitateko bulegoetan, bizitzeko diru-sarrera nahikorik ez izateagatik. Frantzian 250.000 eskale inguru zeuden. Urte batzuk lehenago, kolera-izurrite batek 100.000 frantziar inguru akatu zituen. Eta Pirinioen hegoaldean, gauzak ez zeuden hobeto.

Bakarrik zen urtebete lehen karlistaldia amaitu zela. Erreginak, Isabel II.ak, 12 urte zituen, eta Baldomero Espartero jenerala zen erregeordea. Gatazka politikoek gatazka sozialak eta ekonomikoak eragiten zituzten. Kalkuluen arabera, biztanleriaren % 90 inguru gaur egun "pobreziaren atalasea" deitzen dugun horren azpitik bizi zen. Izan ere, 1849an Ongintza Publikoaren Legea argitaratu zen. Ez zuen pobreziaren arazoa konpondu, baina bere promulgazioa bere beharraren froga da.

1842an, Baionan (Lapurdi) hiru mastako belaontzi bat prestatzen ari ziren, "Leopoldina Rosa" izenekoa. Bere zama, gehienbat, giza zama zen. Urtarrilaren 31n itsasoratu zen. Bere helmuga, Montevideo, Uruguain.  Hiru mastako belaontzi bati buruz hitz egiten dugunean, askok Juan Sebastian Elkanoren antzeko itsasontzi handi batean pentsatuko dute. Ba ez. 32 metroko luzera eta 9 metroko zabalera zituen itsasontzia zen. Bidaiaren baldintzak ez ziren idealak. Bidaia antolatzen zuten "gantxoen" promesak gorabehera ("bidaiariek astean bitan gutxienez haragi freskoa izango dute", zioen garaiko publizitateak), errealitatea bidaiarien gainkargak gauzak oso zail egiten zituela zen. Ontzi haiek ez zuten komunik, jendea zegoen kubertan lo egiten, ur "edangarria" ustel zegoen, elikadura argi eta garbi ez zen nahikoa, kontuan harturik ibilbidea zenbait hilabetekoa zela, eta, gainera, ez zegoen modurik biziraupena errazteko itsasoan edozein arazo gertatuz gero.

Irten ziren, Montebideo bidean. Baina lehenik eta behin, geldialdi bat, zama gehiago biltzeko, Pasaian (Gipuzkoa). Eskala horren arrazoia zen, antza denez, Frantziako agintariak nahiko zorrotzak zirela ontziak eraman zezakeen bidaiari kopuruari dagokionez, eta ez aldiz Espainiakoak. Gaur egun gertatzen den bezala, batzuen pobrezia besteen aukera zen, helmugara eramateagatik gehiegizko kopuruak kobratzen zituztenak. Garai hartan zerbaitegatik esaten zitzaion "Zurien Salerosketa" negozio honi. Eta gaur egun gertatzen den bezala, hartutako zorra ordaintzen ez zutenak arazotan zeuden. Izan ere, etorkinetako askok bazekiten ezin zutela ordaindu, eta behin "Ameriketan", morroi gisa eskaintzen zioten beren burua haiengatik txartela ordaintzen zuen lehenengoari Eta inork egiten ez bazuen, Uruguaiko gobernuaren menpe geratzen ziren, gobernu horrek girgilatu egiten zituen eta aldi baterako erdi-esklabotza erregimenean lan eginarazten zien,  esteka honetan irakurri ahal dugun bezala. Hamarkada bat pasatxotik zen independentea Uruguai, eta Espainiak oraindik ez bazuen bere independentzia onartzen ere, herrialde hartako gobernuarekin akordioak lortzen zituen emigrante haiek bidaltzeko. 

Gauzak horrela, itsasontzia Pasaiatik atera zen, Atlantiko osoa zeharkatu zuen iparraldetik hegoaldera eta ekialdetik mendebaldera, Hego Amerikako kostaldera iritsi arte. Baina esan ohi dute zakur argalarentzat denak direla arkakusoak, eta oraingo honetan arkakusoek hego-ekialdeko ekaitz gogor baten itxura zuten. Kontuan izan behar da ez garela gaur egungo nabigazioaz ari; izan ere, gaur egungo mapak eta kokapen satelitala oso zehatzak dira, eta horrek gauzak asko errazten ditu. Garai hartan erloju baten, sestante baten eta iparrorratz baten menpe zeuden, eta zerua lainotuta egonez gero, zortearen eta intuizioaren menpe. Kostaldea bilatzen zen, gero hari jarraitzeko, helmugaraino. Eta hego-ekialdeko haize
bortitz horrek Polonio lurmuturretik hurbil dagoen hondarpe batera desbideratu zuen itsasontzia.

Han, "Isla Seca" delakotik gertu, itsasontzia hondoa jota geratu zen, eta NANaren argazkian ere jaso zituzten itsasoak emandako hostiak (utz iezadazue anakronismoa, ez zait deskribapen grafikoagorik bururatzen). Kapitaina, Dunquerqueko frantses bat, Hippolyte Charles Marie Frappaz izenekoa, tripulazioa eta bidaiariak salbatzen saiatu zen.

Horretarako, bi biratzaile zituen txalupa bat uretaratzeko agindua eman zuen, itsasontzitik lehorrera kabo bat zabaltzeko eta, horrela, kaboa gida gisa erabiliz (aldamio bat osatuz, tirolina baten antzeko zerbait) jendea ateratzeko. Hala ere, olatuak gehiegizkoak ziren eta txalupa irauli egin zen; Txalupakoak erreskatatu ondoren, kapitainak marinel bati igerian lehorrera joateko agindu zion, kabo fin bat gorputzari lotuta zuela, gero kabo lodia zabaltzeko erabili ahal izateko. Marinelak, ordea, uko egin zion. Agindua beste marinel bati eman zioten, eta gero beste bati, baina inork ez zuen bete. "Ipurdiz ipurdi, nirea aukeratzen dut, Hipolito, eta jauzi egin ezala uretara zure aita zikinak" edo antzeko zerbait esango zuela suposatzen dut, frantsesez, hori bai. Izan ere, marinelek, hiru izan ezik, beren burua salbatzea eta kostaldea igerian irabaztea erabaki zuten, kapitaina, medikua, kontramaisua eta beste gutxi batzuk ontzian utzirik, gehien bat emakume eta haurrak ziren bidaiariekin. Gauzak horrela, emigranteetako batzuk uretara salto egin zuten, igerian salbatzea saiatzeko. Kostaldea 300 bat metrora zegoen, ez zen distantzia gaindiezina, eta batzuek lortu egin zuten, baina zenbait hilabetez ia jan gabe egon ondoren izandako ahuleziak, eta olatuen haserreak, gehienak hondora eraman zituzten.

Gainerako bidaiariak eta itsasgizonak itsasontziaren erdian elkartu ziren. Eta eguna argitu zen, eta denek espero zuten eguraldiak hobera egingo zuela, baina gertatu zena itsasoak ontzia erdibitu zuela izan zen. Bat-batean, uretan ikusi zuten haien buruak. Eta ez zuten salbatzeko aukerarik izan. 231 pertsona hil ziren. 72 bizirik atera ziren, lehorrean oraindik ere gordetzen zuten apurra lapurtzeko zain zeukaten jendearen indarkeria eta harrapaketari aurre egiteko. Orduan ere baziren pateraz (barkatu, goletaz esan nahi nuen) etortzen ziren jendeaz errukitzen zirenak, eta inguruko biztanle pare bat izan ziren egun haretan,  naufragoak babestu zituztenak, lapurren indarkeriari amaiera emanez. 

Gaur egun, uruguaitarren % 9 euskaldunen ondorengoak direla kalkulatzen da. Horien artean, herrialdeko 11 presidente daude. Ez dago gaizki, gosetik ihesi iritsi izanentzat.

Nahikoa kostatu zait hondoratze honi buruzko informazioa aurkitzea. Egia esan, Interneten artikulu batzuk (gutxi) daude, baina informazio gehiena duela urte batzuk Ormaiztegiko Zumalakarregi museoan egindako erakusketa batetik lortu dut. Museo horren webgunean erakusketa haren laburpen bat dago. Oso gomendagarria.